چکیده

قاريان قرآن گروهى با منشأ مذهبى بودند كه با ظهور اسلام و آغاز وحى در جامعه اسلامى به وجود آمدند و كم‏كم به «قرّاء» مشهور شدند. آنان از بزرگان و خواص جامعه اسلامى به شمار مى‏آمدند. شناخت قرّاء و بررسى نقش آنان در تحولات فرهنگى و سياسى در قرن اول هجرى محور اصلى بحث ماست. بررسى فضاى سياسى حاكم بر قرن اول هجرى و محيط رشد و شكل‏گيرى قاريان، امرى است كه در شناخت قاريان و بررسى عملكرد آنان ضرورى است. در بعد فرهنگى، «قرّاء» سردمداران توليد و نشر علوم مختلف از جمله: قرآن، تفسير، فقه، حديث، تاريخ و ادبيات عرب، در تمدن اسلامى بودند. اين ويژگى آنان را از برجستگان و بزرگان جامعه ساخته بود، كسانى كه مورد اعتماد و محل مراجعه مردم بودند. از اين روى، حاكمان نيز به قرّاء توجه بيشترى نشان مى‏دادند. حضور قاريان در حوادث سياسى در سه بعد قابل بررسى است؛ قاريان قرآن با حضور خود در مناطق تازه فتح شده به وسيله مسلمانان، در جامعه‏پذيرى آن مناطق نقش مهمى داشتند. در برخورد با حكومتها، با ايفاى نقشهاى مشروعيت بخشى و حمايتى در تأثير و استحكام آنها و گاهى با ايفاى نقش انتقادى و اعتراضى به مقابله و رويارويى با آنان پرداختند و در اين مسير مشقت‏هايى را متحمل شده، مورد ضرب و شتم قرار گرفته و عده‏اى از آنان نيز تبعيد يا كشته شدند. در چگونگى موضع‏گيرى آنان در برخورد با مسائل سياسى مى‏توان آنان را به چند دسته تقسيم كرد: گروهى به كناره‏گيرى و انزوا از مسائل سياسى روى آوردند، آنان نيز كه در مسائل سياسى شركت داشتند دو گروه بودند: يا درگير با حكام بودند و يا به حمايت ايشان پرداخته و همراه آنان بودند. اين مباحث در اين تحقيق ضمن چهار فصل بررسى شده است: فصل اول: به بررسى فضاى سياسى و فرهنگى قرن اول هجرى و نيروهاى مؤثر در آن مى‏پردازد. در فصل دوم: به شناخت قاريان، چگونگى شكل‏گيرى و مراحل آن بحث شده است. بيان مباحث فرهنگى و اعتقادى و حضور قاريان در عرصه‏هاى علمى از مباحثى است كه در فصل سوم، مطرح شده است. فصل چهارم: به حضور سياسى قاريان در حوادث و رويدادهاى قرن اول هجرى اختصاص دارد و در خاتمه نيز جمع‏بندى از مباحث مطرح شده و نتيجه‏گيرى آمده است. در پايان مقال به اين نتيجه رسيديم كه چگونگى موضع‏گيرى خواص در برخورد با مسائل جامعه، به دليل پيروى عوام از آنان در بوجود آمدن حوادث مثبت و منفى تاريخى ما را وا مى‏دارد كه به شناخت قاريان به عنوان گروهى از خواص و آسيب‏شناسى آنان در تحليل وقايع تاريخى توجه كرده و به بحث و بررسى آن عنايت بيشترى مبذول داريم. واژه‏ هاى كليدى: قرّاء، قرآن، قرن اول هجرى، تاريخ اسلام، جامعه پذيرى، حاملان فرهنگ اسلامى و نخبگان.

دانش آموخته

• فرشته کوشکی

استاد راهنما

• حسین مفتخری

  استاد گروه تاریخ دانشگاه خوارزمی

استاد مشاور

• محمد مهدی گرجیان عربی

  استاد گروه فلسفه و کلام دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام

• غلامرضا بهروزی لک

  استاد گروه علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام