چکیده

امکان و کیفیت زنانگی یا مردانگیِ نفس آدمی از مسائل علم‌النفس فلسفی است که نتایج بسیاری در علوم انسانی خواهد داشت. با این حال، رسوخ یا عدم رسوخ جنسیت به ساحت نفس ناطقه، از مسائلی است که در فلسفه‌ی اسلامی خصوصاً در چند سده‌ی اخیر، مورد بی توجهی واقع شده و یا در صورت توجه، نقش مبانی تجربی در فرایند پژوهش نادیده گرفته شده است و همین امر، موجب کاستی در مبانی بسیاری از نظریه‌پردازی‌ها در حوزه‌ی علوم انسانی شده است. بنابراین اثر جامعی که امتداد مکاتب فلسفه‌ی اسلامی در مورد جنسیت را مورد بررسی قرار دهد در دسترس نیست. مبانی نظری مختلف متکلمان، مشائین، اشراقیون و پیروان حکمت متعالیه می‌تواند موجب نتایج متفاوتی در بررسی فلسفی جنسیت نفس و همچنین استلزامات و دلالت‌های آن شود. این نوشتار با اخذ جدیدترین مبانی تجربی پیرامون تفاوت‌های بدنی و رفتاری زنان و مردان و تحلیل فلسفی و کلامی آن به تبیین جنس و جنسیت از دیدگاه مکاتب مختلف فلسفه‌ی اسلامی پرداخته است. بر اساس یافته‌های این پژوهش، تفاوت‌های جسمانی زنان و مردان، از انعقاد نطفه آغاز شده و تا انسان باقیست از او جدا نمی شود زیرا این تفاوت ها منحصر به عالم طبع نبوده و بر جسم مثالی نیز عارض می‌شوند. همچنین اظهار نظر در مورد تفاوت‌های رفتاری زنان و مردان به نحو مطلق، امکان پذیر نبوده و قوای مختلف نفس و میزان فعلیت آن، نقش به سزایی در بروز رفتار جنسی ایفا می‌کنند زیرا رفتار آدمی به عنوان فاعلی ارادی، وابسته به مبدأ علمی اعمال اوست و تعالی مبدأ علمی، رابطه‌ای مستقیم با میزان حرکت اشتدادی نفس دارد؛ بنابراین رفتارهای مختلفی که از نفس سر می زند و علومی که انسان به آن می‌پردازد؛ به حسب مبدأ صدور خود، می‌تواند متصف به جنسیت و یا مبرّا از آن باشد.

دانش آموخته

• محمد کاویانی

استاد راهنما

• محمدتقی یوسفی

  دانشیار گروه فلسفه و کلام دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام

استاد مشاور

• محمد مهدی گرجیان عربی

  استاد گروه فلسفه و کلام دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام