چکیده

تمدنها از مهمترین دستاوردهای بشر در طول تاریخ محسوب میشوند. از این رو، آنها از مسایل مهم علم تاریخ به شمار میروند. این موضوع در برگیرنده مباحثی چون چگونگی پیدایش و تشکیل تمدنها، چگونی تداوم تمدنها و علل زوال تمدنها است. پژوهش حاضر به بررسی یکی از مباحث تمدن یعنی زوال آنها میپردازد. برداشت علل زوال تمدنها از دیدگاه‌های مختلف قابل بررسی و جرح و تعدیل است؛ اما یافتن راه کاری مناسب با توجه به متد (روش) روز از دیدگاه قرآن کریم برای کاربردی کردن آن بسیار حائز توجه و اهمیت است. بنابراین سئوال اصلی این پژوهش چنین است: علل زوال تمدنها از نظر قرآن چیست؟ در مقابل سوال فوق این فرضیه قرار گرفته است: که قرآن عوامل مختلف مادی و معنوی را برای زوال تمدنها همچون کفر، شرک، تکبر، غرور، خودپسندی، فساد، طغیان، بی عدالتی، استبداد و ظلم در نظر گرفته است. از این جهت برای رسیدن به سؤال اصلی و اثبات یا رد فرضیه، رساله سازماندهی شده است. این پژوهش، از دو بخش تشکیل شده است. بخش اول به کلیات، مفاهیم، دیدگاه‌ها، بخش دوم به قرآن و زوال تمدنها اختصاص یافته است. بخش اول پژوهش از دو بخش تشکیل شده است. فصل اول به کلیات و مفاهیمی اختصاص دارد که در پژوهش به کار میرود. از قبیل مفهوم علیت ارسطویی، مفهوم و رابطه فرهنگ و تمدن می باشد. فصل دوم به طور مشخص به نظرات دانشمندان در زوال تمدنها توجه شده است. در واقع فصل دوم نقش کبروی و تعیین کننده خط مشی کلی پژوهش را ایفا میکند. بخش دوم پژوهش قرآن و زوال تمدنها است که از دو فصل تشکیل شده است. فصل اول به معرفی و شناخت تمدنها در قرآن پرداخته است. که در آن از روش قرآن معرفی و شناخت اقوام قرآنی و عناصر رشد تمدنها در قرآن صحبت میشود. قسمت اول این فصل به ذکر چند اصل بر گرفته شده از نظر نگارنده در قرآن توجه شده است. بطوری که با در نظر گرفتن این اصول میتوان به یک روش برای پژوهش در قرآن دست یافت. بعد معرفی و شناسایی اقوام مذکور در قرآن پرداخته میشود که با در نظر گرفتن این خصوصیات اقوام به عنوان صغری میتوان به نتایج زوال دست یافت. در ادامه به عناصر رشد اقتصادی، فرهنگی و سیاسی پرداخته میشود چون میتوان در نبودش به زوال تمدنها بیانجامد. در انتهای این فصل، از مؤلفه‌های فاعلی، غایی، مادی و صوری تمدنها در قرآن به صورت مبسوط بحث میشود. فصل دوم بخش دوم پژوهش اختصاص به زوال تمدنها در قرآن یافته است. در این فصل ابتدا علت زوال هر یک از اقوام قرآنی از نظر نگارنده براساس تفاسیر قرآن و کتب تاریخی استخراج میشود. آنگاه در ادامه فصل به دسته بندی عوامل زوال تمدنها در قرآن به علل اقتصادی (علت مادی)، فرهنگی (علت غایی) و سیاسی (علت صوری) پرداخته میشود. بدیهی است برای تبیین بیشتر هر قسمت به زیر شاخه‌های مرتبط با قرآن و بحث، تقسیم میشود. در انتهای پژوهش نتیجه‌گیری و منابع، مأخذ قرار دارد.

دانش آموخته

• میرمحمدحسین موسوی خلخالی

استاد راهنما

• سید حسین فلاح زاده

  دانشیار گروه تاریخ و تمدن دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام

استاد مشاور

• حسن حضرتی

  دانشیار گروه تاریخ دانشگاه تهران