چکیده

در باب زمینه‌های انقلاب به ویژه قیامهای اجتماعی - فرهنگی نظریات گوناگونی وجود دارد. به عقیده ما این گونه پدیده هاحاصل پیشینه اجتماعی - فرهنگی و شرایط خاص حاکم بر جوامع مختلف هستند. لذا برای یافتن زمینه های آنها، باید این سوابق را به خوبی، شناسایی کرد. از این رو ما در این پژوهش نخست به بررسی حاکمیت و مذهب در طول تاریخ اسلامی طبرستان می پردازیم. در سابقه مذهبی طبرستان آنچه بیش از همه نمایان است، حضور علویان و افکار شیعی اعم از زیدی، امامی و اسماعیلی از قرون نخستین اسلامی است. بر تارک سابقه سیاسی طبرستان نیز تأسیس نخستین دولت شیعی در سال ‎۲۵۰ هجری میدرخشد، که با حمایت مردم حق طلب و ظلم ستیز طبرستان و برخی حکام محلی در برابر حاکمان جائر عباسی پدید آمد. از ثمرات این دولت تعمیق گرایشات شیعی در بخشهای وسیعی از طبرستان به ویژه قلمرو غربی آن می باشد، به نحوی که حاکمیت صد و پنجاه ساله سنیان معتصب آل زیار هم نتوانست تغییری در آن ایجاد نکرد. از این رو حضور این سه مذهب در کنار تشیع امامی همچنان ادامه یافت. این روند در عصر دولت کینخواری (‎۶۳۵ تا ‎۷۵۰ هـ.ق) نیز ادامه داشت و این خاندان متأثر از مغولان تعصبی در مذهب خاص نداشتند. در کلیت جامعه ایران نیز روند شیعه گرایی از دوره دوم قدرت سلجوقی در پی احیای مجدد قدرت خلیفه در برابر سلطان و نزاع این دو قطب قدرت سنی، جان تازه یافته، در عصر خوارزمشاهی ریشه کرد و در دوره مغولی به اوج خود رسید. رویدادهایی چون فروپاشی خلافت عباسی، سلطه سیاسی مذهبی سنی، انهدام دولت اسماعیلی الموت و سیاست تسامح دینی مغولان همه و همه به نفع تشیع امامی تمام شد و زمینه هایترویج آن را به خوبی فراهم کرد. این در حالی بود که در عصر مغول روح دنیا گریزی و صوفیگری هم رشد چشمگیر یافته، به مرور زمینه سازش آن با اندیشه های شیعی آماده گردیده بود. و در پی این آمیزش روح ظلم ستیز و حاکمیت خواه شیعی با توان سازماندهی و تشکیل سازی صوفیان در آمیخت، و از دل آن اندیشه های جدید شیعه - صوفی بر عدالت خواهی، مردم داری و فساد و ظلم ستیزی ظهور کردند و آمال و ارزشهای نوینی را پدید آوردند که با محیط و حاکمیت مستبد ستمگر و فاسد، تعارض پیدا کرد. و به ناسازگاری و ناهماهنگی اجتماعی بدل شد، و از دل آن جوانه های خیزش و انقلاب سر بر آورد. از این رو ما قیام مرعشیان را متأثر از این سابقه تاریخی و ارزشها و آرمانهای جدید می دانیم که تحت تأثیر قیام سربداران خراسان و رهبری میر قوام در آمل با محیط مخالف تعارض کرد و در سال ‎۷۶۰ هـ.ق به بار نشست و قیام شیعی مرعشیان را پدید آورد.

دانش آموخته

• یوسف اسماعیلی

استاد راهنما

• حسین ایزدی

  عضو هیات علمی گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام

استاد مشاور

• سید حسین فلاح زاده

  دانشیار گروه تاریخ و تمدن دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام