چکیده

از آنجایی که موضوع این پژوهش بررسی تاریخ تشیع در ایران از امامت امام جعفر صادق(ع) تا شهادت امام رضا(ع) است، بنا به ضرورت ابتدا مباحثی مقدماتی ارائه شده است. در این مبحث به معنی لغوی و اصطلاحاتی تشیع، زمان پیدایش آن در کلیت جهان اسلام، چگونگی نفوذ تدریجی آن به ایران و عکس العمل اولیه ایرانیان در برابر آن پرداخته شده است و به این نتیجه رسیده که ایرانیان از همان ابتدا با تشیع راستین آشنا شده و به سوی آن گرایش پیدا کرده بودند ولی آن را به طور رسمی نپذیرفتند. با پذیرش این نظریه، پژوهش وارد مراحل اصلی خود می شود و در فصول بعدی این گرایش اولیه پی گیری می شود. از آنجایی که این گرایش ارتباط تنگاتنگی با عملکرد نهاد خلافت و امامت دارد بر روی آنها متمرکز شده و به فعالیتهای آنها توجه می شود. چرا که مردم ایران هم برای عباسیان هم برای امامان بر حق شیعه بسیار مهم بود. برای عباسیان مهم بود چرا که پایگاه اصلی خود را در آنجا بنا نهاده بودند و برای امامان مهم بود چرا که پایگاه اصلی تشیع در آنجا پی ریزی شده بود. در این بین از یک طرف نهاد خلافت سعی در همراه کردن مردم ایران با خود داشت و به همین دلیل بود که بدنبال تبلیغات گسترده و دروغین توانست ایرانیان را به خود جذب کند. اما بعد که بر کرسی تکیه زد از ابزار زور برای این همراهی استفاده کرد. چرا که نمی خواست مانند ابتدای راهش، ایرانی بر او مسلط باشد بلکه می خواست خود یکه تاز میدان باشد و همگان از ایرانی و عرب زیر دست او باشند و چون تمام ابزار قدرت را در دست داشت و هر کاری که می خواست انجام می داد. در برابر این جریان، اگر امامان بر حق شیعه سکوت می کردند، دیگر نتنها نامی از شیعه باقی نمی ماند بلکه اسلام اموی جای خود را به اسلام عباسی می داد و صد البته که مکر و حیله عباسیان از امویان صد برابر بیشتر هم بود. به همین دلیل امامان بر حق شیعه سخت ترین راه و در عین حال کوتاه‌ترین راه را برای مقابله با عنصر خلافت انتخاب کردند، به این ترتیب که در درون پایگاه اصلی دشمن (ایران و به خصوص خراسان) پایگاه اصلی خود (قم) را به وجود آوردند و حتی به توسعه آن هم پرداختند و با اقدامات تدریجی خود نتنها مکر و حیله عباسیان را به خود آنها برگرداندند، بلکه با ارتباط دائم با ایرانیان به طرق مختلف (ملاقاتهای عمومی و با تربیت شاگردان و فرستادن آنها به ایران) بر حق بودن خود را ثابت کردند و در این بین چه بسیار مواردی که خود عنصر خلافت هم ناخود آگاه به امامان در رسیدن به اهداف خود کمک کردند. اما نکته اصلی اینجاست که در صورتی اقدامات نهاد خلافت خنثی می شد و خلافت امامان بر حق شیعه مؤثر واقع می گردید که خود عنصر داخلی (ایرانی) با امامان و نمایندگان بر حق آنها همراهی می کرد و چنین هم شد و نتیجه تمامی این تلاشها پاشیده شدن بذر تشیع در کانون اصلی مخالفان تشیع بود

دانش آموخته

• ملیحه اسماعیلی

استاد راهنما

• حسین ایزدی

  عضو هیات علمی گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام

استاد مشاور

• سید حسین فلاح زاده

  دانشیار گروه تاریخ و تمدن دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام