چکیده

اولین آشنایی ایرانیان مسلمان با فلسفه غرب به دوران نهضت ترجمه (قرن‌های ۲ تا ۴ق) برمی‌گردد. دوران پس از نهضت ترجمه دوره تأسیس و تکامل فلسفه اسلامی بود. دوره دوم مواجهه حکمای اسلامی ایرانی با فلسفه‌های غرب، به دوره مشروطیت برمی‌گردد؛ در این دوران، ایرانیان با غرب و به دنبال آن با فلسفه‌های جدید غرب آشنا شدند. اولین مواجهه جدّی حکمای اسلامی ایرانی با فلسفه‌های جدید غرب را باید در کتاب بدایع‌الحکم جستجو کرد. این کتاب مشهورترین اثر ملاعلی مدرس زنوزی می‌باشد. اگرچه قبل یا معاصر حکیم زنوزی، حکمایی مانند سیدجمال‌الدین اسدآبادی و حکیم ابوالحسن جلوه با فلسفه‌های جدید غرب آشنا شده و آثاری در این زمینه نگاشته بودند، ولی اولین مواجهه تطبیقی فلسفه‌های جدید غرب با فلسفه اسلامی در سوال‌‌های بدیع‌الملک و پاسخ‌های حکیم زنوزی به آنها اتفاق افتاد. بدایع‌الحکم حاصل جواب‌های حکیم زنوزی به هفت سوال مطرح شده از طرف بدیع‌الملک میرزا، یکی از شاهزادگان قاجار است. بدیع‌الملک میرزا در سوال هفتم خود، اسامی برخی از فلاسفه مشهور غربی را ذکر می‌کند و آن‌ها را مجموعا در سه فرقه، گروه و طبقه قرار می‌دهد (اگرچه برای گروه سوم، اسمی ذکر نمی‌کند) و مبانی فلسفی آنان را به طور خلاصه و کلی بیان می‌کند. ملاعلی زنوزی جواب سوال هفتم را به طور خلاصه و مجموعا در یک صفحه بیان می‌کند. همین سوال و جواب کوتاه، در مواجهه با فلسفه غرب، حائز اهمیت است. از طرفی بنابر مدارکی که به دست آمده است و نیز قرائن موجود، ممکن است طرح سوال‌های شش‌گانه از سوی بدیع‌الملک، بی‌ارتباط با فلسفه‌های جدید غرب نباشد؛ مخصوصا ارتباط آنها با مسأله خلأ و نامتناهی در فلسفه غرب و تعارضات عقل محض کانت. در واقع با قبول ارتباط شش سوال اول با فلسفه‌های جدید غرب، طرح سوال هفتم بی‌ارتباط با آنها نخواهد بود. مسأله اصلی تحقیق عبارت است از: اولین مواجهه حکمای اسلامی با فلسفه‌های جدید غرب با تأکید بر بدایع‌الحکم چگونه رخ داد و چه نقدی بر این مواجهه وارد است؟ در این تحقیق با استفاده از روش تحلیلی عقلی به بررسی مسأله پرداخته شده است. بر اساس یافته‌های این تحقیق: ۱. بررسی و دقت در کتاب بدایع‌الحکم ما را با لایه‌های زیرین و پنهان چگونگی آشنایی ایرانیان با فلسفه‌های جدید غرب آشنا می‌سازد و اینکه افراد مشتاق به آشنایی با افکار غربی، با چه نیت‌ها و اهدافی در پی آن بوده‌اند. ۲. بدیع‌الملک در آخر سوال هفتم اعتقادات خود را غیر از آنچه در سوال‌ها طرح شد، عنوان می‌دارد. بررسی این بخش، ما را با فضای فرهنگی حاکم بر آن زمان آشناتر می‌سازد.

دانش آموخته

• محمد ظریفی حصار

استاد راهنما

• یارعلی کرد فیروزجایی

  استاد گروه فلسفه و کلام دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام

استاد مشاور

• حسن عبدی

  دانشیار گروه فلسفه و کلام دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام