چکیده

پاسخ به این سؤال که "چرا امام خمینی(ره) با انقلاب سفید شاه مخالفت کرده است" دغدغه اصلی نگارنده در این رساله به حساب می آید. فرض این رساله این است که مجموعه‌ای از عوامل عینی و ذهنی باعث مخالفت امام خمینی با انقلاب سفید شده است و برای پاسخ گویی به سؤال اصلی و آزمون فرضیه پایان نامه در سه فصل تنظیم شد. در فصل نخست، زمینه‌های داخلی و خارجی و مراحل انقلاب سفید مورد بررسی قرار گرفت. این فصل را به سه عنوان کلی تقسیم می کنیم، اول با عنوان "زمینه‌های خارجی انقلاب سفید" که به سد نفوذ کمونیسم و دکترین کندی و گسترش بازار مصرف کالاهای آمریکایی و تحکیم سلطه پرداخته شده است. و دوم با عنوان "زمینه‌های داخلی انقلاب سفید" به دو موضوع کاهش قدرت ملاکین بزرگ و ایجاد طبقه جدی حامی رژیم و همچنین تحکیم و تقویت قدرت شاه و دربار و سرکوب مخالفان اشاره شده مورد بحث قرار گرفته است. و سوم، با عنوان "مراحل انقلاب سفید" ابتدا به بحث اصلاحات ارضی و سپس لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی که از حیث زمانی قبل از انقلاب سفید رخ دادند، اشاره شده و در نهایت نیز بحث انقلاب سفید مطرح شد که در برگیرنده اصلاحان ارضی و لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی بود. در فصل دوم: دلایل ذهنی و فکری عوامل عینی مخالفت امام با انقلاب سفید بحث میشود که این فصل را به دو عنوان کلی تقسیم میکنیم. اول، اندیشه‌های سیاسی امام را مطرح و مورد بحث قرار میگیرد که براساس اندیشه ایشان نتنها دین از سیاست جدا نیست بلکه در هم آمیخته است وی براساس اصل توحید و نفی طاغوت، سلطه شاهان را سلطه طاغوت دانسته و اطاعت از آنان را نفی میکند و با نفی سلطه آنان به استعمار ستیزی میپردازد و با طرح نظریه "ولایت فقیه" درصدد جایگزینی آن به جای سلطه طاغوت است. عنوان دوم: عوامل عینی مخالفت امام با انقلاب سفید که از دو منظر مورد بحث قرار گرفت ابتدا، شرایط عینی مخالفت امام مثل دکترین کندی و فشارآمریکا به شاه برای ایجاد اصلاحات، مخالفت آیةالله بروجردی با اصلاحات ارضی، رحلت آیت الله بروجردی و کاشانی و تلاش رژیم برای انتقال مرجعیت از قم به نجف، طرح انجمن‌های ایالتی و ولایتی و شناسایی مخالفین، بیان شد و سپس مخالفت‌های امام با هر یک از اصلاحات ارضی، لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی و انقلاب سفید و موضع گیری ایشان در مقابل آن به طور مفصل بیان شد. و در نهایت در فصل سوم: نتایج و پیامدهای انقلاب سفید مورد بحث قرار گرفت و بر این اساس این فصل را به سه عنوان تقسیم بندی کردیم: ‎۱- نتایج و پیامدهای اقتصادی انقلاب سفید که بیشتر متأثر از مواد اصلاحات ارضی انقلاب سفید است. ‎۲- نتایج و پیامدهای اجتماعی و فرهنگی انقلاب سفید و ‎۳- نتایج و پیامدهای سیاسی انقلاب سفید که از مهمترین آن قیام ‎۱۵ خرداد ‎۱۳۴۲ می باشد. به هر حال مجموعه‌ای از عوامل ذهنی مثل نفی طاغوت و نفی اطاعت از آن و استقلال خواهی واستعمار ستیزی و عوامل عینی مثل رحلت آیةالله بروجردی و کاشانی و طرح لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی باعث مخالفت امام با انقلاب سفید شد و به شکست آن انجامید و بدین ترتیب فرضیه پژوهش اثبات گردید.

دانش آموخته

• حمیدرضا اسدی

استاد راهنما

• نجف لک زایی

  استاد گروه علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم، رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

استاد مشاور

• محمود شفیعی

  عضو هیات علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه مفید