کتاب خاطرات احتشام السلطنه، به کوشش سیّد محمدمهدی موسوی، در سال 1366شمسی به وسیله انتشارات زوّار در تهران منتشر شد. این کتاب، یگانه اثر احتشام السلطنه است که از وی به یادگار مانده. وی چند کتاب دیگر درباره حوادث کلّی و اعمال و اغراض رجال زمان خود نوشته بود؛ ولی چند سال پیش از مرگ، با این استدلال که این آثار بعد از وی، فرزندانش را دچار مزاحمت اشخاص خواهد کرد، آن ها را سوزانید.(1) کتاب مذکور که بیش از هفصد صفحه دارد، یادداشت هایی است که در ایام فراغت در سال 1339 قمری در شهر برلن آلمان نوشته شده است. نویسنده، هدف خود از نگارش کتاب را این گونه بیان می کند: چون مقصود از نوشتن این یادداشت ها، این نیست که بعد از مرگ در نظر عامّه، شخص بزرگ و صاحب مقامات و صفات عالیه جلوه کنم، حتّی المقدور سعی دارم از جاده صداقت و راستگویی منحرف نشده و تا جایی که ممکن است و شخصا آگاهی و اطّلاع دارم، حقیقت هر مطلبی را ثبت نمایم. به علاوه من این یادداشت ها را برای آن که روزی منتشر شود و عامّه مردم آن را مطالعه نمایند، نمی نویسم؛ بلکه صرفا آن را برای بازماندگان و اولاد خود و آن هایی که مایل باشند اطّلاعی از احوال پدرشان داشته باشند و اشخاصی که در طول زندگی با من به جهتی دوستی یا دشمنی داشته اند و من طرف مراجعه آن ها واقع شده و یا در سر راه ایشان قرار گرفته ام و به طور خلاصه به جهت مناسبتی نام آنان ذکر شده را بشناسند و برای آن که به اختصار گوشه هایی از تاریخ کشورمان ایران را که خود به صورتی در آن وارد و داخل بوده ام شرح دهم، این یادداشت ها را می نویسم (ص 5). در این مقاله، پس از گزارشی مختصر درباره زندگانی و شخصیت نویسنده و نیز مشخّصات کلّی کتاب، به بررسی مطالب احتشام السلطنه در باب مشروطیت ایران که حدود یک سوم از مباحث کتاب را تشکیل می دهد، پرداخته خواهد شد.
کتابنامه احتشام السلطنه، محمود، خاطرات احتشام السلطنه، تدوین سید محمدمهدی موسوی، اوّل، تهران، انتشارات زوّار، 1366ش. ترکمان، محمد، مکتوبات، اعلامیه ها،... و چند گزارش پیرامون نقش شیخ فضل الله نوری در مشروطیت، ج 2، اوّل، تهران، مؤسّسه خدمات فرهنگی رسا، 1363ش. صفایی، ابراهیم، رهبران مشروطه، دوم، تهران، انتشارات جاویدان، 1362ش.…...
ادامهکتابنامه
ریاست دانشگاه و استاد گروه علوم اجتماعی دانشگاه باقرالعلوم (ع)