چکیده

توجه به عنصر تقیه، در تعامل با روایات اهل‌بیت(ع) و در تحلیل اعتقادات و تاریخ تفکر شیعه بسیار راهگشاست. ائمه(ع) نه تنها در مباحث مرتبط با اندیشه امامت، بلکه در مسائل فقهی حساسیت‌زا نیز، به ویژه احکامی که به نوعی با بحث امامت ارتباط داشتند، رویه تقیه را در پیش گرفته‌اند. این نوشتار با توجه به منابع حدیثی و رجالی، و داده‌های تاریخی، با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای درصدد پاسخ به این سؤال است که کارکرد تقیه در مورد سیر تاریخی بیان حکم فقهی روزه روز عاشورا، چگونه تبیین می‌شود؟ در راستای پاسخ به این سؤال، ابتدا گونه‌ای خاص از تقیه معرفی شده و در ادامه روایات نقل شده در این زمینه و سیر زمانی آن‌ها مورد واکاوی قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که امامان(ع) در دوران بنی امیه، در بیان حکم مذکور با در پیش گرفتن رویکرد تقیه به سه عنصر فضای فکری جامعه، اعتقاد مخاطب و محل سکونت راوی توجه ویژه‌ای داشته و فضائلی را برای روزه در این روز بیان کرده‌اند که مشابه روایات اهل‌سنت هستند. در دوران بنی‌عباس که از محدودیت‌های اجتماعی سیاسی کاسته شد، نیازی به تقیه ندیده‌اند و روایاتی در مذمت روزه در این روز همراه با عقابی دردناک برای این عمل بیان شده است.

دانش آموخته

• نجمه صالحی