چکیده

هدف این مقاله بررسی تاثیر گفتمان های هویت بر شکل دهی و یا عدم شکل دهی سیاست خارجی مشترک اسلامی با عنایت به مولفه های تاثیرگذار در حوزه داخلی و خارجی کشورهای مسلمان حوزه خاورمیانه است. دو مولفه اساسی در این چارچوب، اعتقادات و ارزش ها و فشارهای قدرت های فرامنطقه ای است. پژوهش بر این نظر است که اعتقادات، زمینه های انتزاعی لازم جهت شکل دهی هویت را فراهم می آورد اما هویت های برآمده از ارزش ها لزوما کارکرد همگراساز ندارند. بدین معنا که اگر چه اعتقادات دینی، نظیر اعتقاد به خدا، پیامبر اسلام، قبله و کتاب مشترک، کشورهای مسلمان خاورمیانه را به شکل دهی سیاست خارجی مشترک رهنمون می سازد (نقش ایجابی)، اما در عین حال، افتراقات مذهبی فرقه ای که گفتمان هایی در درون گفتمان اسلامی هستند، مانع از شکل دهی سیاست خارجی مشترک اسلامی خواهند شد (نقش سلبی). از سوی دیگر، غرب نیز تاثیرات ایجابی و سلبی بر این فرایند دارد. چه اینکه وقتی اقدامات غرب کل جامعه اسلامی را به چالش می کشد (مثل اسلام ستیزی) نقش ایجابی را در فرایند شکل دهی سیاست خارجی مشترک اسلامی ایفا می کند و وقتی در ایجاد روابط دوستانه میان کشورهای مسلمان کارشکنی می کنند (مثل تلاش در جهت تهدید جلوه دادن ایران و شیعیان) نقش سلبی در این فرایند دارند.

دانش آموخته

• غلامرضا عراقی