چکیده

نخستین پرسش این است که با توجه به این واقعیت که در اسلام زن و مردى وجود ندارد با اینکه مى دانیم قرآن زبان عربى را به کار گرفته که بیش از هر زبانى بین مؤنث و مذکر تفاوت مى گذارد; چنان که شرق شناسان مى گویند, و از نمونه هاى این تمایز, مشخص کردن مؤنث با نون جمع مؤنث است, یا تغلیب مذکر بر مؤنث در هنگام جمع بستن و امثال آن. اسلام تا چه اندازه از این مسأله به عنوان یک مسأله زبانى تفاوت بین زن و مرد تأثیر پذیرفته است؟ علامه فضل الله: هر زبانى نماینده همان جامعه اى است که در آن زندگى مى کند, و از آنجا که مردى و زنى دو نوع وجود متمایز است ـ دست کم در شکل ظاهرى و واقعیت خارجى ـ پس اشاره به این تفاوت با آوردن عبارات مذکر و مؤنث اشکالى نخواهد داشت, این کار هیچ آزارى را نسبت به مرد یا زن در پى نخواهد داشت. در زبان عربى (واو) جمع مذکر در برابر (نون) جمع مؤنث, هیچ پیامى را به همراه ندارد که حکایت از برترى یکى و نقص دیگرى داشته باشد. این تصور که آوردن لفظ مذکر و مؤنث در زبان, علیه زن است, تصورى کودکانه است و منشأ آن نوعى انفعال روانى به نام خودگریزى است, زیرا متمایز کردن زن از مرد در زبان براى تمایز جسمانى است, و این نشانگر تفاوت انواع یک جنس است, هیچ نوع اشاره منفى در آن نیست تا بخواهیم آن را از زبان بزداییم. اما تغلیب مذکر بر مؤنث در جمع بستن,بى تردید به فرهنگى باز مى گردد که زبان از آن برخاسته است, فرهنگى که در آن مذکر بودن بر مؤنث بودن برترى داشت, اما این فقط به فرهنگ عربى اختصاص نداشت, در زبانهاى دیگر نیز مى توان مانند آن را دید, براى اینکه واقعیت برتر دانستن مرد ویژه جامعه جاهلى پیش از اسلام نبود, بلکه این پدیده در میان بیشتر ملتهاى جهان وجود داشت. اسلام اگر چه از این قاعده زبان عربى استفاده کرده است, اما احکام اسلام جز از نظر زبانى تابع این نظریه نیست; اسلام زن و مرد را مخاطب قرار داده با تعبیرهاى: یا ایها الناس, و یا أیها الذین آمنوا, بین زن و مرد در حقوق و واجبات تفاوت نگذاشته است; مگر در برخى از ویژگیها که اقتضاى حقیقت تنوع بین دو نوع انسان است, چیزى که در نظام حقوقى اسلام روشن شده است....

دانش آموخته

• رحیم رئوفت