چکیده

صفویه سلسله‌ای بود که با رسمی کردن مذهبی خاص که همان مذهب تشیع باشد کار خویش را آغاز نمود، همانند دیگر سلسله‌های نظیر خویش برای تعمیق مذهب مد نظر خود سعی در برپایی هرچه باشکوه‌تر مراسم و آیئن نامه‌های مذهبی تشیع داشت. لذا برای درک بهتر این دوره بررسی مراسم و شعائر، مذهبی و تحولات آن دوره حائز اهمیت میباشد. از این رو این پژوهش با این سؤال اصلی مراسم مذهبی در دوره صفویه چگونه بوده و چه تحولاتی را به خود دیده است؟ آغاز میگردد و در پی بیان و تشریح مواضع گوناگون مراسم مذهبی صفویه از آغاز تا پایان میباشد. فرض اصلی این پژوهش عبارت است از: رسمیت تشیع و شکل گیری شرایط نوین در مناسبات دین و دولت که به تحول شکلی و محتوای برخی از مراسم مذهبی منجر شده و در این دوره( صفویه) مراسم مذهبی شیعی جایگاهی ویژه پیدا نموده است. حال با توجه به سؤال اصلی و فرضیه بیان شده این پژوهش دارای فصول زیر می باشد. ‎۱- پیشینه مراسم مذهبی (تا قبل از صفویه) ‎۲- مذهب و سیاست مذهبی در دوره نخست و دوره دوم حکومت صفوی (که شامل حضور و نقش علما در دربار، رسمیت تشیع، انگیزه همکاری و... می باشد) ‎۳- مراسم مذهبی در دوره صفویه (شامل: تعزیه، عزاداری محرم، و ماه رمضان، اعیاد مذهبی: شامل: عید قطر، قربان، غدیر، میباشد). از نظر راویان داخلی و سفرنامه نویسان. ‎۴- تاریخچه زیارت و سفرهای زیارتی شاهان صفوی، ‎۵- مراسم عبادی سیاسی نماز جمعه و مشکلات آن و در پایان این چنین استنباط میشود که: ‎۱- آنچه از مراسم مذهبی در دروه صفوی به جای آورده شد پیش از این و در طول تاریخ طولانی شیعیان معرفی شده بود. ‎۲- مراسم مذهبی بویژه، عزاداریها، تکامل و بسط شکلی و اجرایی در طول در دوره صفوی داشت که بی پیوند با ساختار اجتماعی نبود. ‎۳- تحول محتوایی مراسم مذهبی به سمت نگرشهای موجود اعتقادی و سیاسی صورت گرفت. ‎۴- رسم زیارت، بطور اخص، در هماهنگی با شرایط سیاسی و همچنین نوع رابطه نهاد سیاسی با نهاد مذهبی در دروان حکومت صفوی رواج یافت و سمت و سوی فرقه‌ای بیشتر یافت. ‎۵- اختلاف علمی بر سر وجوب نماز جمعه و مخالفتها و موافقتهای علما با نماز جمعه و طعنه عثمانیان سنی به شیعیان درباره عدم اقامه نماز جمعه تأثیر خود را در شدت و ضعف نماز جمعه گذاشته است.

دانش آموخته

• زهره رضائیان جعفری

استاد راهنما

• سید حسین فلاح زاده

  دانشیار گروه تاریخ و تمدن دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام