چکیده

پژوهش حاضر در صدد پاسخ به این سئوال است که امام خمینی قدس سره عملکرد جریان روشنفکری در ایران را چگونه ارزیابی کرده است؟ "براساس فرضیه پژوهش؛ امام خمینی قدس سره عملکرد روشنفکران را متأثر از جهان بینی، بنیادها و گرایش‌های نظری آنان دانسته، آنان را به دو گروه تقسیم کرده است: گروهی که مطالعات اسلامی ندارند و تحت تأثیر ظواهر تمدن غربی اند؛ گروهی که با شناخت فرهنگ و تمدن اسلامی و با استفاده از پیشرفت های علمی غرب، سعی در خدمت به جامعه دارند." نظرات ریمون آرون، ژوزف شومپیتر، کارل مانهایم، آنتونیو گرامشی، سیمون مارتین لیپست و میشل فوکو از اندیشمندان غربی و جلال آل احمد، علی شریعتی، رضا داوری و مرتضی مطهری از اندیشمندان ایرانی در باب روشنفکری مورد بررسی قرار گرفته است. از جمع بندی نظرات آنها میتوان به دو نوع روشنفکری به معنای عام - کسانی که دارای خرد و قوه تفکر بوده و اثرات علمی، فرهنگی و... از خود بجای گذاشته ان - و روشنفکری به معنای خاص - با شاخص های: ‎۱- از غرب نشأت گرفته است. ‎۲- دموکرات است. ‎۳- اهل تفکر و اندیشه محض است- قائل شد. روشنفکر به معنی خاص مورد نظر پژوهش حاضر است. در یک تقسیم بندی دیگر و بطور کلی جریان روشنفکری در ایران معاصر شامل روشنفکری دینی با شاخصه‌های ایمان و معرفت دینی، عشق به علم و هنر هجرت فکری، درد دین داشتن، توانایی و خلوص؛ و روشنفکری غرب گرا، با انواع روشنفکری چپ گرا، ملی گرا، لیبرال و التقاطی است. امام خمینی قدس سره با اذعان با تأثیر جریان روشنفکری معاصر ایران در تحولات سیاسی - اجتماعی ایران دو جریان روشنفکری را از یکدیگر تفکیک مینمایند. داوری امام خمینی قدس سره درباره طیف روشنفکران دینی، متعهد، دارای خود باوری فرهنگی، و با نگرش به توده مردم مثبت و نقش آنها در تحولات سیاسی، اجتماعی ایران در راستای منافع اسلام و ملت ارزیابی میگردد. اما طیف دوم روشنفکری که در پژوهش حاضر به عنوان روشنفکران غرب‌گرا تلقی میکردند از نظر امام خمینی قدس سره به دلیل از خود بیگانگی فرهنگی، عدم توجه به اقشار و توده مردم و ناآگاهی و گاه مخالفت با دین اسلام؛ مورد انتقاد هستند.

دانش آموخته

• رحمان علیزاده

استاد راهنما

• نجف لک زایی

  استاد گروه علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم، رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

استاد مشاور

• داود فیرحی

  استاد گروه علوم سیاسی دانشگاه تهران